พัฒนาการเลี้ยงหอยแครงในบ่อดินระบบปิด ด้วยอาหาร “แพลงก์ตอนพืช” จากการเพาะเลี้ยงใช้เองช่วยลดต้นทุน

 

แพลงก์ตอนพืช หรือสาหร่ายเซลล์เดียวที่นำมาทำการเพาะเลี้ยงเพื่อขยายปริมาณ

ปัญหาคุณภาพน้ำเสียที่เกิดจากการปนเปื้อนบนแผ่นดินแล้วไหลลงสู่ทะเล คืออุปสรรคสำคัญซึ่งทำให้หลายปีมานี้ชาวประมงพื้นบ้านที่มีอาชีพหลักในการเลี้ยง “หอยแครง” ที่แต่เดิมทีเคยใช้พื้นที่ชายฝั่งทะเลเป็นแหล่งสำหรับการทำกินที่สำคัญ ต้องมีการปรับตัว/เคลื่อนย้ายหาวิธีการใหม่ๆ เพื่อจะดำรงอาชีพต่อไป จากการตายของหอยแครงที่ไม่สามารถจะยุติปัญหาได้ ทำให้ในที่สุดเกิดการเคลื่อนย้ายแหล่งผลิตมาสู่ “บ่อดิน” เพื่อหวังจะลดปัญหาดังกล่าวให้เบาบางลงมาได้บ้าง แต่ทว่าด้วยต้องอาศัยน้ำทะเลและแหล่งอาหารตามธรรมชาติของหอยแครงที่มากับน้ำในแต่ละครั้งที่มีการผันเข้าสู่บ่อเลี้ยง ซึ่งยังคงเป็นเรื่องที่ยากอยู่ดีเพราะมีปัญหาเรื่องคุณภาพน้ำเสียตามมาด้วยอีก จนทำให้ต้องหาวิธีการรับมือใหม่เพื่อเข้ามาช่วยลดอัตราการสูญเสีย

ดร.ไพฑูรย์ มกกงไผ่ นักวิจัยจากมหาวิทยาลัยบูรพา

โครงการพัฒนาบ่อดินให้เป็นบ่อเลี้ยงหอยแครงในระบบปิด

ดร.ไพฑูรย์ มกกงไผ่ จากสถาบันวิทยาศาสตร์ทางทะเล มหาวิทยาลัยบูรพา เล่าว่า ตำบลคลองโคน อ.เมือง จ.สมุทรสงคราม มีพื้นที่ชายฝั่งทะเลเป็นแหล่งเลี้ยงหอยแครงขนาดใหญ่มีพื้นที่หลายพันไร่ที่มีการเลี้ยงสืบทอดกันมาอย่างยาวนาน เนื่องจากสภาพดินตะกอนมีความเหมาะสมกับการเจริญเติบโตของหอยแครง แต่ด้วยปัญหาของสภาพแวดล้อมที่มีการเปลี่ยนแปลงและเกิดมลพิษที่ปนเปื้อนลงสู่แหล่งน้ำมีผลกระทบต่อหอยแครง นับเป็นปัจจัยภายนอกที่สำคัญเกษตรกรไม่สามารถควบคุมหรือป้องกันได้ ต่อมามีเกษตรกรหลายรายพยายามนำหอยแครงที่เลี้ยงในทะเลมาลงเลี้ยงในบ่อดิน โดยเลี้ยงรวมกับกุ้งมาได้ระยะหนึ่งแล้ว เพื่อหลีกเลี่ยงปัญหาน้ำเสีย ทว่าก็มีบางรายที่ประสบความสำเร็จเลี้ยงหอยแครงในบ่อดินจนขายได้แต่ใช้เวลาหรือหอยไม่โตหอยไม่อ้วน และบางรายก็ล้มเหลวไม่สามารถเก็บเกี่ยวผลผลิตได้เลยเพราะขาดความรู้ความเข้าใจ ด้านการเลี้ยงหอยแครงในพื้นที่จำกัดคือในบ่อดิน จากปัญหาดังกล่าวทีมวิจัยได้รับทุนสนับสนุนจากสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.) ในการเข้ามาร่วมกับเกษตรกรกลุ่มเพาะเลี้ยงหอยแครงเพื่อนำหอยแครงมาลงเลี้ยงในบ่อดินเป็นระบบปิดแบบพัฒนาด้วยการผลิตแพลงก์ตอนพืช (สาหร่ายเซลล์เดียว) ให้มีปริมาณที่มากกว่าที่มีอยู่ในธรรมชาติ เพื่อเพียงพอต่อการเป็นแหล่งอาหารกับหอยแครงในบ่อดิน มีระบบการเติมออกซิเจนในน้ำด้วยกังหันลมที่ใช้พลังงานแสงอาทิตย์ เป็นพลังงานสะอาด ที่ไม่ก่อให้เกิดมลภาวะเป็นพิษในสิ่งแวดล้อม 

การคราดหอยเพื่อทำการเช็กไซส์หอยแครงที่เลี้ยงอยู่ในบ่อดิน

การเติมออกซิเจนในน้ำด้วยกังหันลมที่ใช้พลังงานแสงอาทิตย์สำหรับการเลี้ยงหอยแครงในบ่อดินระบบปิด

เทคโนโลยีการเพาะเลี้ยง “สาหร่ายเซลล์เดียว” เพื่อใช้เป็นแหล่งอาหารของหอยแครงที่เลี้ยงในบ่อดินระบบปิด

การเพาะเลี้ยงสาหร่ายเซลล์เดียวขนาดเล็กและขยายเพิ่มปริมาณมากของคลอเรลลา (Chlorella sp.) เตรตร้าเชลมิส (Tetraselmis sp.) ไอโซไครซิส กอลบานา (Isochysis galbana) และคีโตเซอรอส (Chaetoceros sp.) โดยเริ่มจากการแยกเชื้อให้บริสุทธิ์ ส่วนกรณีของเกษตรกรการเพาะเลี้ยงจะใช้ “หัวเชื้อ” ที่พร้อมนำมาขยายเพื่อเพิ่มปริมาณให้เพียงพอต่อการใช้งาน (เป็นอาหาร) เลี้ยงหอยแครง มีขั้นตอนการเพาะเลี้ยง/เพิ่มปริมาณ ดังนี้

-            ขั้นตอนการเพาะขยายสาหร่ายเซลล์เดียวคลอเรลลา/เตรตร้าเชลมิส/ไอโซไครซิส ในถังปริมาณ 5 ลิตร

1.        เตรียมน้ำทะเลกรองสะอาดลงในถัง ปริมาตร 4-4.5 ลิตร

2.        เติมปุ๋ยสูตรกิลลาร์ดปริมาตร 5 : 5 มิลลิลิตร ด้วยกระบอกฉีดยา

3.        ใส่หัวเชื้อสาหร่ายปริมาตร 0.5-1 ลิตร

4.        ใส่หัวทรายเล็กเพื่อให้อากาศ

5.        ให้แสงสว่าง/มืด จำนวน 12/12 ชั่วโมง เป็นเวลา 3-5 วัน

6.        จากนั้นนำไปเป็นอาหาร หรือขยายใส่ถัง 500 ลิตร

-            ขั้นตอนการเพาะขยายสาหร่ายเซลล์เดียวในถังกลางแจ้งความจุ 500 ลิตร และ 1,000 ลิตร

1.        เพาะขยายในถังไฟเบอร์ทรงกลม ขนาด 500-1,000 ลิตร (1 ตัน)

2.        เตรียมน้ำทะเลตามความเค็มที่ต้องการ (15-32 ส่วนใน 1,000 ส่วน) ให้อากาศด้วยหัวทรายและใส่ปุ๋ยซาโตะ (โดยละลายกับน้ำในถังก่อนเท) ได้แก่ โปแตสเซียมไนเตรท (KNO₃) น้ำหนัก 100 กรัม โซเดียมฟอสเฟต (Na₂HPO₄) น้ำหนัก 10 กรัม เฟอริคคลอไรด์ (FeCL₃) น้ำหนัก 2.5 กรัม นอกจากนี้ ถ้าเพาะขยายสาหร่ายเซลล์เดียวสีน้ำตาล (หรือที่เรียกว่าไดอะตอม) จะต้องใส่ปุ๋ยโซเดียมเมตาซิลิเกต น้ำหนัก 5.0 กรัมต่อปริมาตรน้ำที่ใช้เพาะขยายสาหร่าย 1 ตัน ถ้ากรณีที่เพาะขยายในถังที่มีปริมาตรน้อยกว่า 1 ตันให้ลดการใส่ปุ๋ยลงตามอัตราส่วน

3.        ใส่หัวเชื้อสาหร่ายลงไปตามอัตราส่วนเท่ากับ 15-20 ลิตร/น้ำทะเล 500 ลิตร (ถังควรมีฝาปิด) จากนั้น 3-5 วัน จะได้เซลล์ประมาณ 2x10⁷ เซลล์/มิลลิลิตร สามารถนำไปใช้เป็นอาหารสัตว์น้ำได้

แผนผังการจัดการเลี้ยงหอยแครงในบ่อดินระบบปิด

แพลงก์ตอนพืชที่ทำการเพาะเลี้ยงสำหรับใช้เป็นอาหารของหอยแครง

"วรเดชฟาร์ม” ตอบรับองค์ความรู้จากงานวิจัยที่เข้ามาช่วยแก้ปัญหาได้

เฮียอ้วน-คุณวรเดช เขียวเจริญ เจ้าของ “วรเดชฟาร์ม” ตั้งอยู่เลขที่ 97 หมู่ 1 ต.คลองโคน อ.เมือง จ.สมุทรสงคราม บอกว่า ที่ผ่านมาตนเองและเพื่อนเกษตรกรผู้เลี้ยงหอยแครงในละแวก พยายามปรับตัวในการทำอาชีพเลี้ยงหอยแครงเพื่อให้อยู่รอด ตั้งแต่การย้ายมาจากเลี้ยงในทะเล (รุ่นพ่อ) เพื่อมาอยู่ในบ่อดินแทน หลีกเลี่ยงช่วงเวลาที่น้ำมีคุณภาพไม่เหมาะสม/น้ำเสีย เปลี่ยนมาจัดการอยู่ในระบบบ่อดินหากช่วงน้ำไม่ดีก็ปิดกั้นบ่อไม่ให้น้ำเข้ามาเสีย แต่ว่าก็มีข้อเสียที่เกิดขึ้นตามมาคือ อาหารในธรรมชาติที่มีไม่ค่อยเพียงพอสำหรับหอยแครงในวัยกำลังเจริญเติบโต เพราะว่าส่วนใหญ่อาหารตามธรรมชาติจะมาพร้อมกับน้ำใหม่ที่ผันเข้ามาสู่บ่อเลี้ยง ดังนั้นพอช่วงที่มีการปิดบ่อเพื่อหนีปัญหาน้ำเน่าเสียก็ทำให้หอยแครงที่เลี้ยงอยู่ไม่มีอาหารกินอย่างเพียงพอตามไปด้วย ซึ่งเมื่อทีมวิจัยได้เข้ามาชวนให้ทำบ่อเลี้ยงแบบระบบปิดลองดู จากปกติการเลี้ยงหอยแครงจะมีน้ำ (น้ำทะเล) ที่ระดับความลึกไม่เกิน 80 ซม./บ่อ 6 ไร่ ก็มีการติดตั้งเครื่องเติมออกซิเจนเพิ่มเข้ามาในบ่อด้วย และมีการเลี้ยงแพลงก์ตอนพืชเพื่อใช้เป็นอาหารของหอยแครงที่เน้นในช่วงการปิดบ่อจากน้ำเสีย การปล่อยแพลงก์ตอนในอัตรา 45,000 ลิตร/บ่อ 6 ไร่/ครั้ง เว้นระยะ 3 วัน/ครั้ง (กรณีเร่งโต) หรือให้เจริญเติบโตตามปกติจะปล่อย 9 วัน/ครั้ง ทั้งนี้ ควรมีการสลับให้ได้อาหารตามธรรมชาติช่วยด้วยจะดีกว่า พบว่าจากการเลี้ยงด้วยแพลงก์ตอนพืชเพื่อเสริมในช่วงการปิดบ่อทำให้หอยแครงยังคงมีการเจริญเติบโตต่อเนื่องอยู่ในเกณฑ์ที่น่าพอใจในระดับหนึ่ง

เฮียอ้วน-คุณวรเดช เขียวเจริญ เจ้าของวรเดชฟาร์ม ผู้เพาะเลี้ยงหอยแครงในบ่อดินมีพื้นที่ผลิตกว่า 100 ไร่ในเขต ต.คลองโคน อ.เมือง จ.สมุทรสงคราม

สำหรับการเลี้ยงหอยแครงของ “วรเดชฟาร์ม” เฮียอ้วนบอกว่า จะเริ่มจากการการปล่อยพันธุ์ (หรือเรียกว่าหอยนาง) ขนาด 300 ตัว/กก. ลงเลี้ยงในบ่อดินอัตราปล่อย 300 กก./ไร่ จะใช้ระยะเวลาในการเลี้ยงประมาณ 6 เดือน ซึ่งถ้าหากช่วงดีๆ เลยจะได้ผลผลิตราว 900 กก./ไร่/รอบการผลิต หรือถ้าคิดเผื่อเหลือเผื่อขาดหน่อยก็คือได้อยู่ที่ 70% ขึ้นไปคนเลี้ยงก็พอใจมากแล้ว เพราะการเลี้ยงหอยแครงจะมีปัจจัยที่ส่งผลต่อกำไรมากน้อยที่ได้อยู่หลายอย่างด้วยกัน เรื่องของความไม่แน่นอนของดินฟ้าอากาศ และสำหรับต้นทุนที่หลักๆ เลยคือพันธุ์หอยที่ต้องใช้ ถ้าหากการเลี้ยงสามารถลดการสูญเสียจากการตายหรือเลี้ยงไม่โตได้ ครบกำหนดสามารถเก็บเกี่ยวผลผลิตขึ้นมาขาย ปัจจุบันราคาจากฟาร์มที่ได้ราว 100-125 บาท/กก. (ช่วงโควิด) การที่มีงานวิจัยเข้ามาช่วยเสริมศักยภาพในการเลี้ยงของเกษตรกรให้มีเปอร์เซ็นต์ของผลผลิตที่ดีขึ้น ก็ถือว่าเป็นโอกาสที่เพิ่มเข้ามาและในอนาคตหากมีการพัฒนาในเรื่องของอาหารเลี้ยงเพื่อช่วยในการสร้างเปลือกของหอยแครงในระยะที่กำลังเจริญเติบโตร่วมด้วยเพื่อไม่ให้หยุดชะงัก เชื่อว่าจะทำให้เกษตรกรประสบความสำเร็จในการทำอาชีพได้อย่างยั่งยืนเพิ่มขึ้นด้วยต่อไป

การอบมรมเพื่อถ่ายทอดเทคโนโลยีการพัฒนาบ่อดินให้เป็นบ่อเลี้ยงหอยแครงในระบบปิดแบบพัฒนาด้วยการผลิตแพลงก์ตอนพืช (สาหร่ายเซลล์เดียว) เพื่อเป็นแหล่งอาหารที่สำคัญชดเชยอาหารจากธรรมชาติ

เกษตรกรประมงชายฝั่งพื้นที่อื่นๆ ที่สนใจระบบการเลี้ยงหอยแครง “บ่อดินในระบบปิด” สามารถขอรับคำแนะนำส่งเสริมได้ที่ สถาบันวิทยาศาสตร์ทางทะเล มหาวิทยาลัยบูรพา โทร. 064-569-9415